فصل چهارم از باب اوّل از مقالهء دوم در بيان اقسام سابقيّت و مسبوقيّت كه تقدّم و تأخّر عبارت است از آن . و بيان معنى حدوث و قدم به حسب ذات و به حسب زمان بدان كه لفظ تقدّم را علما و ارباب اصطلاح بر چند معنى اطلاق كرده‌اند كه بعضى از آن معانى متعارف اهل عرف عام نيز هست . و مقابل تقدّم است به هر معنى كه باشد لفظ تأخّر و به ازاى وى اطلاق كرده مىشود . اوّل تقدّم بالعليّة و حكما تقدّم بالذات نيز گويند و آن تقدم علّت تامّه است بر معلول خود . و آن بودن شيء است به حيثيتى كه هرگاه شيء ديگر كه مؤخّر بر او اطلاق مىشود موجود شود . البته بايد كه اين شيء موجود باشد و عقل تجويز نكند كه آن شيء ديگر موجود شود و اين شيء موجود نباشد ، اما بر عكس نبوده باشد ، يعنى چنان نبوده كه هرگاه اين شيء موجود شود البته آن شيء ديگر موجود باشد و عقل تجويز كند كه اين شيء موجود باشد و آن شيء ديگر موجود نباشد ، امّا اين تجويز عقلى واقع نباشد بلكه در واقع و به حسب خارج هر دو با هم موجود باشند . مانند حركت يد و حركت قلم ، چه عقل حكم كند كه حركت قلم ، بدون حركت يد كه قلم در او باشد نتواند بود و حركت يد بدون حركت قلم تواند بود به محض تجويز عقلى ، و نتواند بود كه واقع باشد